کریدور زنگزور ؛ معمای صلح آذربایجان و ارمنستان در کانون رقابت‌های منطقه‌ای و فرامنطقه‌ای

به گزارش دویچه وله ، در حالی که آذربایجان و ارمنستان بیش از هر زمان دیگری به امضای توافقنامه صلح نزدیک شده‌اند – با تعیین حدود مرزی، تماس‌های مستقیم میان سران، و آماده‌سازی پیش‌نویس توافق – گره کور کریدور زنگزور همچنان باز نشده باقی مانده است. این کریدور حیاتی، به کانون تحرکات دیپلماتیک فشرده و صف‌آرایی قدرت‌های منطقه‌ای و فرامنطقه‌ای در قفقاز جنوبی تبدیل شده است.

تحرکات فشرده دیپلماتیک پیرامون کریدور زنگزور

طی چهار هفته گذشته، قفقاز جنوبی شاهد تحرکات دیپلماتیک و میدانی قابل توجهی پیرامون بازگشایی کریدور زنگزور بوده است که به گفته کارشناسان، می‌تواند نشانه‌ای از آغاز فصل تازه‌ای در مناسبات منطقه‌ای باشد. از جمله این رویدادها می‌توان به موارد زیر اشاره کرد:

دیدار اردوغان و پاشینیان: رجب طیب اردوغان، رئیس‌جمهوری ترکیه، در ۲۰ ژوئن با نیکول پاشینیان، نخست‌وزیر ارمنستان، در کاخ دولماباغچه دیدار کرد.

دستگیری عوامل روسی در ارمنستان: تنها شش روز بعد، در ۲۶ ژوئن، مقام‌های ارمنستان از دستگیری عوامل وابسته به روسیه متهم به تلاش برای کودتا خبر دادند؛ موضوعی که هم‌زمان با تیره‌شدن مناسبات میان باکو و مسکو اتفاق افتاد.

دیدار علی‌اف و پاشینیان در ابوظبی: دیدار پنج ساعته میان الهام علی‌اف و نیکول پاشینیان در ۱۰ ژوئیه در ابوظبی، نقطه عطف دیگری بود که گمانه‌ها در خصوص نزدیکی به “توافقی بزرگ” را تقویت کرد.

طرح پیشنهادی آمریکا برای اجاره کریدور: سفیر آمریکا در ترکیه از طرح پیشنهادی ایالات متحده برای اجاره ۱۰۰ ساله کریدور زنگزور خبر داد. جزئیات این طرح تاکنون رسماً منتشر نشده، اما حاکی از نقش‌آفرینی فعال‌تر آمریکا در منطقه قفقاز است.

کارشناسان بر این باورند که کاهش نفوذ روسیه در قفقاز جنوبی، هم‌زمان با تحولات مربوط به حمله آمریکا و اسرائیل به ایران، باعث تسریع در روند تحرکات دیپلماتیک پیرامون کریدور زنگزور شده است.

اهمیت استراتژیک و محل مناقشه کریدور زنگزور

علیرضا اردبیلی، کارشناس امور قفقاز، تأکید می‌کند که کریدور ۳۲ کیلومتری زنگزور اهمیتی “فرامنطقه‌ای و استراتژیک” دارد. او معتقد است که اکنون هر دو طرف (آذربایجان و ارمنستان) حاضر به امضای توافقنامه صلح هستند و حل مسئله زنگزور با بند ۹ توافقنامه آتش‌بس قره‌باغ گره خورده است.

طبق این قرارداد، ارمنستان باید ایمنی ارتباطات حمل و نقل بین مناطق غربی جمهوری آذربایجان و جمهوری خودمختار نخجوان را تضمین کند و کنترل حمل و نقل توسط ارگان‌های سرویس مرزی FSB روسیه انجام شود. اردبیلی می‌گوید در حالی‌که آمریکا، ترکیه، آذربایجان، اتحادیه اروپا، چین و حتی اسرائیل از اجرای طرح زنگزور حمایت می‌کنند، ایران و روسیه با آن مخالف‌ هستند، اما شرایط بین‌المللی فعلی نقش این دو بازیگر را محدود کرده است.

این کارشناس معتقد است توافق نهایی صلح میان آذربایجان و ارمنستان و همچنین موافقت بر سر بازگشایی مسیر زنگزور، نه‌تنها معادلات منطقه قفقاز را دگرگون خواهد کرد، بلکه پیامدهای اقتصادی و ژئوپولیتیکی مهمی برای ایران، اروپا و مسیرهای انرژی آسیای مرکزی نیز به همراه خواهد داشت.

صف‌آرایی قدرت‌ها: رقابت راهبردی در قفقاز جنوبی

افشار سلیمانی، سفیر پیشین ایران در باکو و کی‌یف، در مصاحبه با دویچه وله می‌گوید که مسئله کریدور زنگزور فراتر از یک پروژه ترانزیتی ساده است و عملاً به میدان “رقابت راهبردی میان روسیه و غرب در قفقاز جنوبی” تبدیل شده است. او تأکید می‌کند که “موضوع اصلی کریدور زنگزور نیست، بلکه رقابت راهبردی میان روسیه و غرب است.”

سلیمانی بر این باور است که غرب، به ویژه آمریکا، به دنبال حذف نفوذ روسیه از قفقاز جنوبی است و از خلا ناشی از درگیری نظامی روسیه در اوکراین استفاده می‌کند. هم‌زمان، دولت ارمنستان نیز آشکارا از پیمان امنیت جمعی (CSTO) فاصله گرفته و حتی سخن از نزدیکی به ناتو و اتحادیه اروپا به میان آورده است. سفیر سابق ایران در باکو افزود که پاشینیان، بدون اشاره مستقیم به طرح اجاره کریدور زنگزور توسط آمریکا، تأیید کرده که نظر او به چنین طرح‌هایی مثبت است و ارمنستان برخلاف “مواضع رسمی” خود، در حال پیش‌برد طرح زنگزور است.

از نظر این کارشناس، بحث نظارت بر مسیر زنگزور، قلب اختلافات فعلی است. روسیه همچنان خود را بر اساس توافق آتش‌بس ۲۰۲۰ “ناظر طبیعی” این پروژه می‌داند، اما در متن آن توافق، نامی از زنگزور قید نشده و همین “خلا حقوقی” اکنون به محل نزاع اصلی تبدیل شده است. سلیمانی همچنین هشدار می‌دهد که اگر درگیری نظامی جدیدی میان آذربایجان و ارمنستان در بگیرد، اجرای این پروژه متوقف خواهد شد، هرچند آذربایجان از مسیر نظامی برای تحقق کریدور پرهیز دارد، اما بی‌ثباتی منطقه می‌تواند شرایط را به سرعت تغییر دهد.

افشار سلیمانی می‌گوید که پروژه زنگزور تنها یک مسیر ترانزیتی نیست؛ بلکه میدان تازه‌ای برای بازتعریف نظم ژئوپلیتیکی قفقاز جنوبی است. او معتقد است که آینده کریدور زنگزور به گونه‌ای فزاینده به تحولات سیاسی، امنیتی و حتی داخلی ارمنستان گره خورده و چشم‌انداز اجرایی شدن آن بیش از هر زمان دیگری به این تحولات بستگی خواهد داشت. علیرضا اردبیلی نیز با نگاهی “خوش‌بینانه” به تحولات اخیر، بر این باور است که بسترهای لازم برای امضای یک توافق صلح پایدار میان آذربایجان و ارمنستان فراهم شده و گشایش کریدور زنگزور نیز در آینده‌ای نزدیک، امری محتمل و قابل تحقق خواهد بود.