رکورد جهانی فرونشست در ایران؛ وضعیت اضطراری برای ۶۵۰ هزار نفر

فرونشست سریع زمین در ایرانپژوهش‌های جدید بین‌المللی، ابعاد نگران‌کننده‌ای از فرونشست سریع زمین در ایران را آشکار کرده است. کاهش بی‌رویه سفره‌های آب زیرزمینی، زمین‌های سراسر کشور را به سمت فرونشستی با سرعت بالا سوق داده است، به طوری که ایران را در کنار شدیدترین نقاط فرونشست جهان قرار می‌دهد.

ابعاد فاجعه‌بار فرونشست در ایران

• گستردگی فرونشست: بیش از ۳۱,۴۰۰ کیلومتر مربع از خاک کشور (معادل حدود ۲ درصد) اکنون با سرعتی بیش از ۱۰ میلی‌متر در سال در حال فرونشست است.
• سرعت رکوردشکن: به گفته جسیکا پین، دانشجوی دکترای دانشگاه لیدز و سرپرست تیم تحقیقاتی، سرعت فرونشست در ایران یکی از بالاترین‌ها در جهان است؛ در اروپا، سرعت‌های ۵ تا ۸ میلی‌متر در سال نمونه‌های شدید محسوب می‌شوند.
• نمونه شدید رفسنجان: در یک نمونه بسیار شدید، سطح زمین در نزدیکی شهر رفسنجان در استان کرمان، سالانه بیش از ۳۴ سانتی‌متر کاهش یافته است. پین هشدار می‌دهد که این میزان، به معنی کاهش حدود ۳ تا ۴ متری سطح زمین طی ۱۰ سال است که شدت آن واقعاً بی‌سابقه است.
• تهدید جمعیتی: فرونشست سریع، حدود ۶۵۰ هزار نفر از جمعیت کشور را در معرض تهدیدات مستقیم ناشی از تغییرات سطح زمین، ناامنی غذایی و کم‌آبی قرار می‌دهد.

کشاورزی، مقصر اصلی

پژوهشگران با استفاده از داده‌های راداری ماهواره سنتینل ۱ متعلق به آژانس فضایی اروپا، تغییرات سطح زمین ایران را بین سال‌های ۲۰۱۴ تا ۲۰۲۲ نقشه‌برداری کردند و ۱۰۶ منطقه فرونشست شناسایی شد.

پین تأکید کرد که علت اصلی فرونشست، برداشت بی‌رویه آب‌های زیرزمینی است و در ۷۷ درصد موارد فرونشست‌های با سرعت بالای ۱۰ میلی‌متر در سال، با فعالیت‌های کشاورزی مرتبط است. این امر به دلیل وابستگی حدود ۶۰ درصدی منابع آبی ایران به سفره‌های زیرزمینی تشدید شده است.

فرونشست بازگشت‌ناپذیر و از دست رفتن دائمی آبخوان‌ها

یکی از نتایج شگفت‌انگیز این تحقیق، بازگشت‌ناپذیر بودن بخش عمده‌ای از فرونشست‌ها است.

• ماهیت تخریب: پین توضیح داد که آبخوان‌ها (سفره‌های آب زیرزمینی) حاوی لایه‌هایی از گل و شن هستند که دانه‌هایشان به‌وسیله آب از هم جدا نگه داشته می‌شوند. وقتی آب بیش از حد برداشت شود، این دانه‌ها تحت فشار رسوبات و ساختمان‌های فوقانی، فشرده شده و بخش زیادی از فرونشست به صورت برگشت‌ناپذیر پایین می‌رود.
• تخریب دائمی: منوچهر شیرزایی، متخصص سنجش از دور که در این مطالعه مشارکت نداشته، بیان کرد که این پدیده نشان‌دهنده شدت تخلیه آبخوان‌ها است. حتی اگر آب دوباره به سیستم تزریق شود، به دلیل فشردگی دانه‌ها، سطح زمین به حالت اولیه باز نمی‌گردد و ظرفیت ذخیره‌سازی آبخوان‌ها به‌صورت دائمی از دست می‌رود.

پیامدهای جدی برای زیرساخت‌ها و شهرهای بزرگ

پیامدهای فرونشست برگشت‌ناپذیر بسیار شدید است:

• آسیب‌های سازه‌ای: شیرزایی هشدار داد که فرونشست‌های شدید، شیب‌های تند ایجاد کرده که موجب شکاف و ناپایداری سازه‌ها و آسیب به ساختمان‌ها، جاده‌ها و خطوط ریلی می‌شود.
• تهدید کلان‌شهرها: شهرهای بزرگی مانند تهران، کرج، مشهد، اصفهان و شیراز به‌طور مستقیم تحت تأثیر قرار دارند. برای مثال، صرفاً در شهر کرج بیش از ۲۳ هزار نفر در مناطق پرخطر زندگی می‌کنند.
• تهدید آب شیرین: از دست‌رفتن ظرفیت ذخیره‌سازی آبخوان‌ها، کمبود آب در دوران خشکسالی را تشدید کرده، تاب‌آوری در برابر تغییرات اقلیمی را کاهش می‌دهد و بازسازی منابع آب را تقریباً غیرممکن می‌سازد.
• فرانچسکا سیگنا، پژوهشگر مؤسسه علوم جوی و اقلیم رم، تأیید کرد که سناریوی ایران مشابه مکزیکوسیتی و دره مرکزی کالیفرنیا بوده و کشور ما را در میان شدیدترین نقاط فرونشست دنیا قرار داده است.